Helbestkar modern Qedr Can kevneop

Qedr Can heriqas bi ruh modernzm gav avtibe j, ew ji modernzm haydar be j, ew yekem helbestkar me y modern be j; ew ji her tit btir bi a di dil neteweya Kurd de mijl bye, azadiya axa Kurdistan li gor w berber her tit ye.

28 Mart 2018 arşamba | PolitikART

Janez SAR


Modernzm di war wjey de di sedsala 19an de weke plek dest p dike di sedsala 20an de xurt dibe. Di heman dem de pit derketina modernzm helbesta serbest di sedsala 19an de dest p dike di sedsala 20an de bi pketineke mezin pirr ax vedide. Li gor gelek wjevan hunermendan li Ewrpay pla modernzm di dawiya saln 1880y de dest p dike heya destpka er duyem cihan didome. Di helbesta Kurd de serbestiya helbest pit er cihan y yekemn xwe r dide tgeha modernzm bandor li helbesta Kurd dike. Di wjeya Kurd de bingeha helbest heriqas ji kevneopiyeke xurt b j, xebatn ku li ser teoriya helbest hatine kirin hn pirr n ne, ev j di wjeya Kurd de ji ber derengmayna pla modernzm ye. 

Civaka ku gihitibe himendiyeke modernbyn, bajarvaniy takekesiy, dikare li ser teoriy xebatan bike. Wjeyek gava ku angajey dijtiya kevneop-modernbyn be, xebat nqan li ser helbest btir li gor xemn civak tn kirin. Ji ber v yek helbesta Qedr Can ne ten ji bo wjey ji bo moderbna civaka Kurd j pirr girng e. Bi serbest nivsna helbest re di civak de der li himendiyeke n vedibe. Ji ber ku modernzm bi rexnekirina ol, felsefe, sinc, dad, drok, abor poltkay dest p dike. Li gor v himendiya modernzm helbesta modern bi binyada kevneop re tekliy qut dike. Bi v away helbesta modern li ser rexnekirin ava dibe bi hza rexnekirin di ruh helbest de dnamzmeke xurt dibe. Di helbesta Kurd de rgezn modernzm bi awayek sstematk pit saln 1930 xwe r didin; helbest pit saln 1930 ji nava qaliban derdikeve serbest dibe, qeydeyn helbesta serbest di wjeya Kurd de hd hd vdikevin


Bilra Min  tesra v

Her wiha yekem car helbesta modern ji hla Celadet El Bedirxan ve t nivsn, ji ber ku beriya w, em li tu nimneyn helbesta modern, li rzikn serbest rast nayn. Bi helbesta xwe ya Bilra Min, yekem car helbest ji nava qaliban derdixe, helbest serbest dinivse. Celadet Bedirxan bi v helbest dnamzmeke xurt dixe nava helbesta Kurmanc. Ev helbest himendiyeke n ya helbest aniye bye nimneyeke xurt ji bo yn ku ber xwe dane helbesta njen. Celadet Bedirxan hebna neteweyek bi ziman wan ve girdide; ji ber v, w giran daye nivsn ilm zimanzaniy, giran nedaye nivisna helbest, wek ku Rnas Jiyan j gotiye helbest nekiriye kar xwe y ewil ten rbert ji orea helbesta njen re kiriye, r li ber helbesta njen vekiriye ev kar sipartiye Qedr Can. Qedr Can helbestn xwe yn ewil n ku ji sala 1932yan heyan sala 1942yan li gor himendiya helbesta klask dinvse. Gava em li mjya helbesta Bedirxan Bilra Min dinrin di sala 1941 de hatiye nivsn, ev yek j r dide ku ev helbest bandor li Qedr Can dike ku pit v sal helbestn njen dinivsne. Qedr Can ji nav qadroya Hawar navek girng dnamzma helbesta Kurmanciy ye, bi kirinn xwe yn di helbest de atmosfera wjaya Kurmanciy guheriye bi pln modernzm re kaxiza helbesta Kurmanciy il kiriye. 


Pvann helbesta modern dixe dirvek n

Bi bandora modernzm re Qedr Can ji himendiya helbesta klask dr dikeve, d ten li gor standartiya helbesta klask nanivse helbesta Kurmanc li gor pvann helbesta modern dixe dirvek n. Yekem car di helbesta xwe ya bi nav Beg Axir Zeman de v yek bi cih tne, ber rgezn helbesta Kurmanciy diguhere.

Rewa erdnigariya Kurdistan dnamkn sosyo-poltk n li ser civaka Kurd bandor li helbesta w kiriye. Qedr Can ji ber parebna welat neteweya Kurd poltikayn dewletn serdest n li ser tunekirina wan ew nzk fikra neteweperweriy welatparziy kiriye. Ji ber v di helbestkariya w de em li nasnameyeke poltk neteweperwer rast tn. Bi rya helbest xwed li nirxn neteweya Kurd derketiye. Wek ku T.S. Eliot j gotiye: Neteweyek dikare xwe txe na neteweyn din wek wan bifikire, l nikare wek wan hs bike. Ji ber ku ji nav enn huneriyn her netewey helbest e, ten helbestkarek Kurd dikarb n neteweya Kurd wiha hs bikira ev binalanda bi bjeyan. Qedr Can bi hza helbest bi civaka xwe re maye, ji wan neqetiyaye.

Di bingeha helbesta modern de tgeha kirdey, takekesiy xwed cihek xurt e, girng e. Kesn ku helbesta xwe li ser rgezn modernzm ava dikirin ji civak dr diketin bi xwe mjl dibn ku d mijarn exs di helbestn wan de cih digirt. Ji ber rewa siyas ya dem pwst b ku Qedr Can bi civak re tevbigere ji ber ku civak bindest b, hewce b ku poltk be j, ji ber v giran daye helbestn civak, deolojk. W di helbestn xwe de ji xwe btir guh daye civaka xwe, neteweya xwe.

Qedr Can hi njeniy ji kevneop qut nekiriye helbesta w ji nirxn kevneopiy xwed bye. Qedr Can ji ber ku li rastiya civaka xwe xwed derdikeve naxwaze ku sret v rastiy ji ber avn w here di helbesta w de tkiliya bi rabirdy re xurt e, rabird ji bo w girng e.

Armanca Qedr Can kirina brdariyek civak ye ji ber v pwst e ku bi rabirdya civak re pwendiy deyne. Li gor w windakirina kevneop windakarina nirxn civak ye j. Weke helbestkarek civak heger rabirdy ji br bike w rastiya civaka Kurd j b jibrkirin. Rewa neteweya Kurd tra xwe bandor l kiriye, ew kiriye helbestkarek neteweperwer, welatparz, civakparz deolojk. Bi van tgehan rabirdy zind dihle, hi rabirdy xurt dike.

Di helbestn w de yn ku li ser serdarn dewlet, kesn oldar, zana tne naskirin, hiek rabirdy xwe r dide, ev helbestn w ji fikra ku diparze, ji hla w ya civak re delln xurt in.  Helbestn weke li ser Celadet Bedirxan helbesta Berdlk, li ser x Evdirehman Garis helbesta Tabta Bixwn, li ser Mehemed Seyda helbesta n li ser Qaz Mihemed helbesta na Piwa Qaz Mihemed a ji ber mirina wan ku dil w andiye bye mijar. Her wiha ya li ser Cegerxwn helbesta bi nav Cegerxwn, yn li ser Mele Mistefa Berzan r Welat Berzan Hat Serdar Kurdan Berzan pesn kesayeta neteweperweriya Cegerxwn pesn lehengt, mrxas ervaniya Mele Mistefa Berzan dide. Qedr Can bi van helbestan nan dide ku, kesayetn Kurd ji bo w gelek girng in.  

Qedr Can heriqas bi ruh modernzm gav avtibe j, ew ji modernzm haydar be j, ew yekem helbestkar me y modern be j; ew ji her tit btir bi a di dil neteweya Kurd de mijl bye, azadiya axa Kurdistan li gor w berber her tit ye.


185

YEN ZGR POLTKA