HAWAR: Di helbesta Kurd de deriy njeniy

Heta Hawar, kovar rojnameyn Kurd her bi desthilatdariya Osman re dipeyivn, l bi Hawar re, d kovar rasterast bi xwendevan Kurd re dipeyiv navika xwe ji desthilatdariya Osman an j Tirk bi temam birrb.

28 Mart 2018 arşamba | PolitikART

brahm Seydo AYDOGAN


Li ser helbesta Kurd ya klask roj gellek xebat lkoln hene. Antolojiyn ku tn apkirin, xebat lkolnan her ji Tarxa Edebiyata Kurd ve ya Qanat Kurdo ve dest p kirib. Abdilreqb Ysuf bi arn Klask n Kurd, Feq Hisn Sagni bi Droka Wjeya Kurd, Abdurrahman Adak bi Destpka Edebiyata Kurd ya Klask, Antolojiya Helbesta Kurd ya ku Selm Temo t de helbestn 293 helbestvann Kurd ap kirine, di v war de agahiyn me yn li ser helbesta Kurd ava dikin. L bel, div tim were dubarekirin ku lkolna li ser metnn klask heta nuha ji danasn erh drtir neye. B guman, nebn an j kmaniya perwerdehiya wjeya Kurd di v rew de sedemeke girng e. Lewre, heta ku perwerdehiyeke wjeya Kurd ya berdewam pk ney, dr aqilan e ku mirov li xebatn krhat yn li ser wjeya klask j bifikire. Hin xebatn Michiel Leezenberg yn balk li ser end babetn xweser di v war de stisna ne. Wjeya me ya klask bi navan berheman ve t nasn, l seresere t nasn, lewre ev alakiya ku ji ber nebna perwerdehiya wjey her di nava xwe de as maye li xwe zde nekiriye, h n dibe qada lkolnn zanist an j akademk. Her qada akademk e, ew bra wjey bi xwe ye heta ku ew nebe j, behskirina aqlek wjey d ne pkan be. 

Di dewra qedexeya li ser Kurmanciy peydabna derfetn ferm ji bo pketina Soraniy ya li Bar Kurdistan de, helbesta Kurd ya ku heta w gav di bin ban wjeyeke yekgirt de ava dib, d bi du rkn paralel ve bi p ve ket. Snor bi ser ketin wjeya Kurd d b gellek pare. Bi ten, wjeya Kurdn sovyet ya dema Komara Kurdistan ya Mehabad, pketineke ji dervey qedexeyan nas kir, l ew j ji ber sedemn naskir di nava dwarn tund de as man mirov nikare behsa bandoreke wan ya bi git li ser wjeya Kurd ya pareyn din bike. 

Ev avdriyn jor, lkolner nirxandrn wjeya Kurd mecbr dikin ku hesab van cudah taybetmendiyn fizk j bikin. Lewma, di v gotara xwe de, em bi taybet li ser dewra Hawar rawestin bala xwe bidin pketina helbesta Kurd ya w dewr.



Ji Klaskiy ber bi Njeniy ve

Di xebateke xwe ya li ser wjeya Kurd de, me njen an j modernteya and enteljansiyaya Kurd bi rojnameya Kurdistan (1898) ve dab destpkirin, lewre cara yekem b ku ziman Kurd bi awayek berdewam git periyodk ve di nivs de dihat bikarann. B guman, bikaranna apxaney di v nirxandina me de pvana sereke b.

Kovar rojnameyn ku ser sedsala 20an li Stenbol dihatin apkirin, di war nivsandina Kurd de her zde ch didan helbestan. Sedema v yek gellek hsan e. Kurd di pexan de h ewqas nehatib bikarann ev j dib sedem ku rewenbrn Kurd fikrn xwe bi ziman Osman btir bi hsan binivsandana nqan siyas nirxandinn civak bikirana.


Pexan weke nana wjeya girsey njen

Peydabna pexan pexana helbestk ya ku bi hest sembol metaforan ve dihat nivsandin, li Ewrpay j di dewra promantzm de r li ber helbesta serbest vekirib. Li Fransay, Chateaubriand ku dol Victor Hugo b ew ziman pexana hestiyar danb Victor Hugo Beaudelaire bi d re j Rimbaud ikil dab hmn helbesta serbest ya roj. awa helbest bandor li pexan kirib waza metnn pexan guherb bilind kirib, her weha pexan j d bandor li helbest bikiraya formn w bidana guhertin. Pexan d d, mna ku Boileu (1674) di Poetkaya xwe de digot, d weke celebek erzan sivik nehataya nirxandin; l helbest j d xwe btir nzk ziman rojane bikiraya v yek d bi guherna zagona risteyan ve dest p bikiraya. 

Di sedsala 18 bi taybet j 19an de, tkelbyina helbest pexan ew tgihtina wjey ya klask ikand wje an bazara gel. Tgihtina wjey d guherb v yek d bandor li ikl afirandina wjey j bikiraya. Helbesta ku di risteyn pvand hevdengiya mecbr de as bb, qalik xwe ikand azad serbest b, digel ku pexana ku btir ji bo metnn ferm an j yn nirxandin dihat bikarann j xwe nzk ruh ziman helbest kir.

Van hewln afirneriya wjey yn avangardst d bi d re bandora xwe li seranser chan bikiraya ku di wjeya Kurd de nivskarn dewra Hawar pengiya v heyama n kir.

Heta kovara Hawar, bi ten du berhemn gellek zole bi pexan hatibn dann. Ya yekem, roka Fuad Temo b ku di Roj Kurd de hatib apkirin ew j rokeke prmtf nayif b; ya duyem j piyesa Evdirehm Rehmiy Hekar b ku sala 1919an di kovara Jn de hatib apkirin ku nav w Mem Alan b. Gava ku mirov bala xwe dide berhemn Evdirehm Rehmiy Hekar yn din ku dsa di heman kovar de hatine apkirin ew j berhemn pexan ne, mirov bandora xebitandina ziman wjey ya li ser asta afirandina wjey j batir dibne. Heman nivskar bi Osman metnn pexan yn weha nivsandine ku mirov dikare bi hsan t de behsa wjeyeke bilind bike, l bel mirov nikare heman avdriy ji bo piyesa w ya bi Kurd bike.

Asta afirandina ziman wjey, her weha reng nivskariy j diguhere. Kurd heta w gav h di afirandina wjeya pexan de zde nehatib bikarann berhemn ku nivskarn n bikarin bixwnin nebn. Her helbest b, her end asta zimanek di takekesiya helbestvn de nan bide j, nikarb bi formn xwe yn klask ve bandor li asta xebitandin afirandina n ya zimanek mna Kurd bikiraya.

Kovara Hawar, di v war de du dwarn mezin ikandin ku yek j, avtina kompleksa ziman serdest b ya din j xebitandin afirandina pexana Kurd b ku v yek r hem li ber wjeya Kurd vekir hem j peroja helbesta modern ava kir; lewre gellek balk e ku helbesta modern bi ikandina eltzma helbesta klask gitkirina huner nivsandin ve ava b. Wje d ne bi ten kar cambazn rist hevokan b ku zagonn tund yn wezn kafiyey ew vediguherand ser berhemdariyeke ziman ya idand ew bi derdoreke eltst ve bi snor dikir. Lewre, heta Hawar, kovar rojnameyn Kurd her bi desthilatdariya Osman re dipeyivn, l bi Hawar re, d kovar rasterast bi xwendevan Kurd re dipeyiv navika xwe ji desthilatdariya Osman an j Tirk bi temam birrb. Surguniya kovar belk ji bo w derfeteke krhat b ji bil du rpeln Frans yn ji mecbr kovar ten ji aliy Kurdan ve ji bo Kurdan bi ziman Kurdan ve dihat apkirin. Hing, d ne xelet be ku mirov kovara Hawar weke kovareke antkolonyalst bi nav bike, lewre w ji redkirina ziman serdest dest bi xebat kiriye bikaranna ziman bindest weke pvana nasnameya xwe daniye.



Helbest qalik xwe ikand

Heta kovara Hawar j helbesta Kurd bi wezna klask ve dihat nivsandin. Ji xwe, nivsandina Kurd karek git an j girsey neb. Di 57 hejmarn Hawar de, heger em kodnavn ku Celadet Bedirxan bi kar anne nehesibnin, 55 nivskaran berhem dane kovar. Di kovar de bi git 69 rokn pexan hatine nivsandin, l btir helbest hatine apkirin hejmara wan bi git 171 e. Helbestvann mna Qedrcan, Cegerxwn, Osman Sebr, Kamran Bedirxan Celadet Bedirxan, her pirr berhem dane b guman, nana serkevtina kovara Hawar j temsl dikin.

Osman Sebr Cegerxwn, di nava van her pnc nivskaran de, bi hsan dikarin weke pireya di navbera klaszm njeniy de werin bichkirin. Lewre hem helbestn bi wezn kafiye hem j helbestn serbest nivsandine.

Weha diyar e ku her ji w dem ve nqan li ser helbest dest p kirib, l bel ji ber ku gellek helbest dihatin apkirin, bhna Osman Sebr teng bye, lewre Osman Sebr gotareke bi nav Gazin gil di hejmara Hawar ya 14an de dide apkirin ku t de bal dikine ser helbestn tewo mewo yn ku sirf end pirsn b mana didin ber hev navk ddirj li bin daiknin. Osman Sebr taybetmendiyn helbesta ba rove nake, l bel nanek dide dibje, dev ji gotinn tew berdin carek li kovarn biyaniyan mzekin.

Mzekirina kovarn biyaniyan xwendina helbesta Frans ji bo nivskarn Hawar taybetmendiya sereke ye. Lewre, em di nava hejmarn kovar de gellek caran adaptasyonan ji helbesta Frans dibnin, mna ji Victor Hugo, Beaudelaire Lamenais.

Weke ku me li jor j got, tkelkirina pexan bi ziman helbest re an j bikaranna wazeke hestiyar sembolst ya ku d bi hevokn pexan ve werin nivsandin, r li ber njenkirina wjey her weha serbestiya helbest j vedikir. Gellek balk e ku di Hawar de, bi taybet j van nivskaran pexana helbest nivsandiye.

Weke mnak, di hejmara 49an de helbesteke Osman Sebr ya pexan t apkirin ku nav w Li Pber Yar ye.


Er, iqas ko tu ne Mesh b j, hemin tu mesh y.

Ez di avn te de kaniya jn dibnim. Heke tu bi xwe ne jn b j, teqez tu fehreteya jn y.


Kamran Bedirxan her di hejmara 6 de nimneya helbesta pexan dab :


Ez dilket me. ()

L gava ez j re dibjim ko ez hej w dikim, bila ji min bawer mebe.


L welat min, welat d bav min, welat kal kalikn min, welat min rn, gava ez ji te re dibjim ko ez hej te dikim ji min bawer bibe.

Di mijara njeniya helbest de, ch Qedrcan nikare were nqakirin; lewre w ev ziman helbest tim bi kar aniye. Nivsa w ya bi nav Hawar hebe gaz li d ye ku behsa kelecana li ser derketina kovar dike, coa dil helbestvn j di tercha riste rtma wan re dide der. Bel, ziman xurt nan dide ku d dema roka Fuad Temo li d maye, lewre nivskar bindestiy bi zimanek weha ve nan dide ku Strann Lautramont tne bra mirov.


Șevke tar. Ҫav avan nabne. Qeșa erd wek gzanan lingn min n xwas dibire. Bay reș carnan dikeve guhek min di din ra derdikeve. Qet nizanim li ku me ? Heyna xwe bi lxistina gopal li erd dizanim. Ev end rj șev e bi v away diim, daw nay, ji welat berf bager xelas nabim Bel șev j wek her șev tar ye. Berf bager ji awak li min dide ; sar e, dicemidim. Tewș e, lvn di min ne ma, deng ji min dernay


yin hatina di nava dema kevn ya n de ku dibe temsla derniya nivskr, di heman dem de, derniya hem endamn heyama w ye ku nnern yekem pla surguniya rewenbiriya Kurd bn. Dibe ku yin hatina di nava dem de ku flabek li ser hatine avakirin, bi awayek xwezay ji xwe ber lgerna nasnameyek be ji bo nivskar ku di nava du mekann cuda de.

L bel, Qedrcan bi w ziman hestiyar nostaljk ku di rokn xwe de bi kar aniye, her weha hmn helbesta xwe ya n j datne. Ev nimneyn ku me di ziman pexan de dt ew nzk helbest kir, di kovara Ronahiy de (h. 26) ew helbesta navdar ya bi nav Rya Teze bi w bidaya nivsandin ku dsa bi heman peyvan rtm ve hatiye avakirin. Qedrcan di v helbest de bikaranna teeya helbesta klask j diikne bandora helbesta Frans, bi taybet ya Apollinaire tne wjeya Kurd ku t de ikl wney helbesta dtbar heye. Her weha, bikaranna xalbendiya ku nefes rtma xwendin bi r ve dibe j d qutbiriyeke teqez bi helbesta klask re ava dike.


Ew perdeya re-tar

Ko ji evn re diyar,

Min ji ry xwe kiand..

li ber av xwe irand..

avt

Avt pa sed iyay..

Nava hezar deryay

Min gemara guh xwe bi zemzemeke nuh ut;

mqrobn can xwe bi dermanek nuh kut


Qedrcan bi xwe di biniya v helbest de nivsandiye am, 25-5-944. Gellek kes, mna Dilawer Zeng her weha Kone Re j di nav de, v helbesta Qedrcan weke yekem helbesta Kurd ya serbest bi nav dikin. L bel, bi ya me, di v nirxandin de tevliheviyek heye, lewre heger ew helbesta han rast e ku li gor dema xwe gellek balk be j, heylo sala 1944an hatiye nivsandin. Ji aliy tee waza serbest hestiyariy ve Qedrcan hin iaretn nbna helbesta xwe ancax di v helbest de dane, lewre helbestn w yn ber w, bi waza kteyan an j bi kafiyeyan ve hatine nivsandin ku helbesta serbest h pit ikandina van celeb qadeyan ve ava bye.

Hawar ch hem nbn njeniya wjeya Kurd ye. Heger weha be, hing div ber avdriyn teqez div mirov p bala xwe bide berhemn Celadet Bedirxan; lewre heger nbnek hebe, biv nev bandora Celadet Bedirxan t de heye. Lewre Celadet Bedirxan dsa weke peng hem heyama xwe diyar dibe. Di destpka helbesta serbest a Kurd de, mnaka her ba a v nbn, bguman helbesta w ye, ku bi qodnav Seyday Gerok ve di hejmara Hawar ya 32an de weandib:


Bilra min a rin.

Tu di sariya sibeh

hingura var de

Heval bhevalan,

Destbray ivan dilketiyan .

Deng te,

Hstirn diln xemgiran,

Silava ji hev-veqetiyan,

Girn zarna dilketiyan

Tne bira min.

Bilra min tu ,

Xemrevna terkesern dunyay !!


Di helbest de, deng bilr weke maj li nav bajar gundn Kurdistan digerre dengn jiyana Kurd vedigerne helbestvan ku dr welat xwe ye. Gelo ev hestiyariya miextiy b ya ku dil helbestvn weha tenik dikir ew ziman helbestk di pexanan de dida avakirin bandora xwe heta roj j li helbesta Kurd ya xemgn dikir?


Bilra min 

Tu  xemrevna dilketiyn welt.


Qet guman t de nne ku surgun, l her weha bindestiya welat Kurdan dil helbestvn teniktir dikir. Hing w j sitara xwe di ziman xwe de didt, di wjeya w de didt. Celadet Bedirxan, di rokn xwe de heman hestiyar xemxwiriya ziman kiriye bye Chateaubriand Kurd. W bi v away bandor li temam nifek milletek kir ku roj weke Mr Ziman Kurd t naskirin, l ew mr wjeya Kurd ye j. Ya ku ziman Hawar ewend xurt kir, b ik, a v rewenbr Kurd b. 

Helbesta Kurd ber her tit xwe ji zagonn ikl rizgar kir ji bo enteljansiyaya Kurd dib qada lgerna gencneya Kurd ku Hawar sret w y her bilind e ew j bi saya ked xebata Celadet Bedirxan e. 



598

YEN ZGR POLTKA