Deng reng romana Kurd

Pit saln 2000 li Bakur Kurdistan, wjeya Kurd-Kurmanc, bi taybet j romana Kurd hem bi hejmar hem j bi naverok kete nav geedaneke berbiav. Ev yek hem bi gurbna hza poltk ya Kurdan re, hem j bi bipketinn dezgeh yn mna weanxaneyan xebatn ferd (nivskar) dikare b ravekirin.

17 Ocak 2018 arşamba | PolitikART

Dawid YELMEN


Pit saln 2000 li Bakur Kurdistan, wjeya Kurd-Kurmanc, bi taybet j romana Kurd hem bi hejmar hem j bi naverok kete nav geedaneke berbiav. Ev yek hem bi gurbna hza poltk ya Kurdan re, hem j bi bipketinn dezgeh yn mna weanxaneyan xebatn ferd (nivskar) dikare b ravekirin. Hejmara zde ya weanxane weanan, hejmara ku her di zdetir dib ya komn xwendin pirtkfiron ku pirtkn Kurd difirotin, kovarn bistqrar tr herweha nifek n y nivskarn Kurd ku derfeta nivsandina li welat xwe dtin, naneyn berbiav n v geedan bn. Bi v gebn re, helbet balkiya mezintirn ew e ku weke cureyek n heta roja me ya ro roman bi p ve die. Gava mirov l dinihre ku di drok de hertim hejmar bandora helbest pirr bilind b di rewenbriya Kurd de, d em dikarin bi awayek berbiav bibjin ku roman c ji helbest standiye.

Bi lkolnn li ser romana Kurd geedana w weke mijara v nivs, helbet div mirov p ji perspektfa drok ve l binihre. Gava ewil ku di ekola Hawar de bingehn zimn pexan hatine dann gelek creyn n ketine wjeya Kurd, li Ewrpa, bi taybet j li Swd, li sirgn gavn giring hatine avtin. Bi rya wergern ji zimann Ewrp naskirina wjeya Ewrp ya rewenbrn Kurd, hevnaskirina nivskarn Kurd yn ji pareyn din haylbna kelepora wjeya Qafqasyay div qet ney jibrkirin. Wek din, derfetn fireh yn apkirin, avakirina arvn Kurd, jinve apkirina berhemn klask, kovarn rewenbr wjey, bi rola arveke mezin rabn ji bo ji n ve avakirina bra civak ya Kurd. Di saln 90 de rengek wisa li Stenbol j heye, l ev nif ji ber astengiyn poltk, zde derfeta bipveneke xweser nabnin, l em dikarin w nif weke pyn nif ku em niha behsa w bikin, bibnin. L ji xeyn v yek j, heger em vegerine saln 2000 ji perspektfa civak ve li mijar binihrin, div em bala xwe bidine ser veguhernn civak tevgern rewenbr yn li welt j. Peydekirina derfeta perwerdeya batir peydebna neke xwende ji aliy aboriy ve dewlemend, enstt dezgehn dewlemend yn Kurdan, perwerdeya li end zanngehan, tevger komn wjey yan xwendin herweha balkiandina ser end formn altenatf n droknivsn, end sedemn v geedan ne. Di v war de rabja roman bye war berxwedan ji bo Kurdan. Ji ber v yek ye ku wje, bi taybet j roman, li hember jibrkirin, warek berxwedan ye, hmayeke girng a pratk e ji bo jibrnekirin.     


Romana bra civak?

Di her war de em dikarin bibjin ku romana Kurd-Kurmanc ya pit 2000, div weke wjeyeke n b dtin di droka wjeya Kurd de. L ev nbn t i watey? Ji aliy zimn, naverok yan teknk ve t i watey?  Nihrna min a pn ew e ku d Kurd ne ji bo parastina zimn l ji bo ruh wjey afirandin dinivsin. Sedemn estetk bi yn exlaq re c guhertine. Ji ber ku li welt t avakirin, d ji wan alegoriyn netewey, vegotinn slogank otobiyografk, ku hertim xwed vegotinn mit ret in vebjer-nivskar xwe weke berdevk civak dibne, dealzasyona leheng-karakteran die heta ezmanan, bi dr dikeve. Ber xwe dide jiyana rojane, pirsgirkn ferd, karaktern ji rz ku ev hlek e. Bi taybet nivskarn ciwan ku bi perwerdeya wjey re mezin bne yan zimann biyan ba dizanin hem ji wan zimanan werger dikin, hem berhemn xwe yn wjey j ap dikin, her li ber deriyn n ne dixwazin titn n tevl roman bikin. Hem mijarn n, hem vegotinn n hem j teknkn n yn roman bi kar bnin. Ew deriyn kevneperest n mijar li ber xwe girtine d. 

Di romana Kurd de br d cihek taybet digire. Yek bra civak ku bi salan li ber jibrkirin b, bi saya ser roman dsa derdikeve hol. Roman mijarn ku hatibne jibrkirin, qedexekirin, yan bi awayek trawmatk kes nedixwest li ser biaxive, komkujiyn li Kurdan hatine kirin, kenceyn Zindana Amed, ewitandina gundan, koberbn, sirgn, dewama n drok, bdengiya civak end mijarn civak ne ku hem ji ber qedexeyan, hem ji ber trawmaya wan a giran nedihatine vegotin, bi romanan re dsa vegeriyane nav bra civak.   

Bra takekes j dsa di aroveya bra civak de, reng wan felaketan bi mnakn ferd dide me. Em d ne ten dibine ahid wan byeran, bi krbna vegotin, em dibine ahid bra wan kesan j. L ji bil rengvedana trawmayn civak ya di breke takekes de l di heman dem de pirsgirkn takekes weke biyanbna ji civak jiyana modern, pirsgirkn evn, zayend (weke xadimbn yan j homoseksuel), bavt weke qtdar, karaktern xumam yn ji hla nasnameyn zayend, netewey yan ol ve cihek taybet digirin. Weke cre d ji romann drok heta bi yn mtolojk, fantastk yan zanist, deriyn ferhenga Kurd firehtir dikin.  

 

Ji mexdriyet ber bi berxwedan ve

Heger em behsa end mnakan bikin, belk j yek ji romann her serket Xadim a Selahaddn Bulut e. Romana ku derniya Jhat di zindana Amed de deh salan girt may l bi derketin re t nav civaka kevneperest hem a w ya bi civaka w re, hem bi brdoziya w re hem j bi rewa w ya zayend re dikeve nav n kr yn dern. Jhat bi kencey re xadim kirine ev dibe birnek li giyan w. Ev trawma heta dawiya roman j dev j bernade. Roman di navbera hem rengn qtdar de die t. Her weha romaneke din a ji aliy ener Ozmen ve hat nivsn, Pbaziya rokn Neqediyay j bi rya karakter sereke Sertac zofren, ber me dsa dide mijarn li ser qtdar, dagirkirin snorn azadiya takekes. Di war bra civak de j du romann ku pesindan heq dikin, yek ya rfan Amda, Pangeha Sretan e ya din j ya Ciwanmerd Kulek, Zarokn Ber m e. Heriqas her du roman xwed mijarn cih bin j, dsa xaln hevbe yn her du yan ahidya felaketan, bra civak ya Kurdan e. rfan Amda ber me ji komkujiya Ermeniyan dide felaketn Kurdan n dema darbeya esker ji wir j t salen not heta roja me. Bi a bavfilehiy trawmaya komkujiyan heta kenceya zindanan er gerllayan. Roman weke labrenteke karakter nasnameyn xmam e. Ciwanmerd Kulek j v yek li derdora komkujiyn weke Zlan, Dersm, Enfal, Helebcey di navbera nifan de vedibje.  Yek ji romanivs din j, Helm Yusiv e ku di romana xwe Gava Mas T Dibin de, dsa bi rya gerllayek mijarn evn, bindest, deriznn giyan nakokiyn kesayetiy derdixe p me. 

Ev roman hn bi dehan romann din e serket, her bi rabjn dewlemend ber me didine rokn takekes ku mit bi tknan, trawmayan bra civak ya Kurdan ve girday ne v peyam didine me ku di peroja wjeya Kurd de her her takekes, , hem rengn qtdar berxwedan w r li rabjn wjey veke. d ji wjeya mexduriyet ber bi wjeya berxwedan ve dibeze wjeya Kurd. 


941

YEN ZGR POLTKA