Mijara Kelijandin-I

moustafa@rechid.net | 11 Kasım 2017 Cumartesi

MUSTAFA RED

Ber her tit, ka em bipirsin gelo "kelijandin" i ye?

Wek bersiv em dikarin bibjin ku peyva "kelijandin tgihtineka gramer ye. Mebest j ew e ku gava du tpn dengdr di peyvek da tn pey hev, hng li gor qeyda gelemper ya ziman me tpeka kelijandin dikeve navbera wan herdu dengdran, daku peyv bi hsan b bilvkirin. 

Ka em peyvn "siwar" "peya" wek nimne bigirin ber xwe. Gava em dibjin "siwar hesp boz", em siwarek ji nav hem siwarn din vediqetnn. Ew j ew kese, y ku li hesp boz siwar bye. Bi v away, em bi veqetandeka "", ya ji bo veqetandina nevdr nr, y binavkir yekejimar, em navdr ji yn din cuda dikin. Ji ber ku peyva "peya" j navdrek nr, yekejimar binavkir ye, divt ew j bi veqetandeka "" ji nav peyayn din b cudakirin. L bel, em dibjin "peyay hja" em v car, bi v away, navdr nr, binavkir yekejimar ji nav yn din vediqetnin. Em dibnin ku peyva "peya" j, wek ya siwar, veqetandeka "" standiye. L bel, ji ber ku tpa dawiy ji peyva "peya" ew j wek veqetandeka "" tpeka dengre, hng tpa "y" ketiy navbera herdu tpn dengdr ew ji hev cuda kirine. Em ji v diyardey ra "kelijandin" dibjin. Yan qeyda gelemper di ziman me da ewe ku gava du tpn dengdr di peyvek da bidin pey hev, hng tpeka kelijandin dikeve navbera wan. 

Wek t zann, het tpn dengdr di ziman me da hene, ew j evin: a, e, , i, , o, u,

Ji van het dengdran, dengdrn (e, i, u) yn kurtin yn mayn j dengdrn dirjin. Ji bo kelijandin j s tpn me hene ku ew j mna nvdengdran tne dtin. Ew j evin: y, w, h

Bi dtina me, pwendiya dengdran ya nvdengdran (tpn kelijandin) bi v away jrne:



Qeyda gelemper ewe ku gava du tpn dengdr bidin pey hev, hng tpa "y" dikeve navbera herdu tpn dengdr wisa bilvkirina peyv nerm dike. L di hin peyvan da tpa "w" di hin peyvn din da j tpa "h" dikarin bi v rol rabin. 

Pit ku me kelijandin j da naskirin, em niha li hinek babetn li dor v mijar bikolin.

A) Keng kelijandin merce, keng bi kjan nvdengdr pk t? 

Hin zimanzann me ji w baweriy ne ku em di ziman nivsk da ten tpa "y" ji bo kelijandin bi kar bnin. B guman ev dtina han ji bo hsankirina gramer di cih da ye. L bel, divt em li vir j - wek pirsgirka tpa dubare - pvajoy drok y pvena ziman devk binasin li ber av bigirin. Daku em v mijar ba ronah bikin, ka dsa em hin nimneyan bnin. Em bala xwe bidin van bjeyn li xwar:

bje - nimne - awa - we - bade - male - til - kan - keban  hwd.

(ji bo ku gotar dirj nebe, em ten peyvn "bje" "kan" bidin ber xwe)

A1) Kelijandin di veqetandin da.

a) Veqetandin - binavkir: bjeya biyan, bjeyn biyan -  kaniya gund, kaniyn gund, ..... 

a1) Veqetandin - nebinavkir : bjeyeke biyan, bjeyine biyan, kaniyeke gund, kaniyine gund, ....

A2) Kelijandin di tewang da.

b) Tewang - binavkir: koka bjey, koka bjeyan - ava kaniy, ava kaniyan, ...

b1) Tewang - nebinavkir: koka bjeyek, koka bjeyina - ava kaniyek, ava kaniyina, ...

Em dibnin, ku qeyda me ya gelemper - yan bikaranna tpa "y" ji bo kelijandin - xwe di piraniya nimne babetan da radigire diespne.

Pit ku me rola sereke ya nvdengdra "y" ji bo kelijandin da xuyakirin, ka em niha li van nimneyn jrn j temae bikin:

I. r - co - xwes - aro - bano - Xwed hwd.

Gelo "ry min" yan "rw min" yan j "riw min" raste?

Gelo  "xwesya w" yan "xweswa w" yan j "xwesiwa w" raste?

Gelo "banoya eleng" yan "banowa eleng" raste?

Gelo di gazkirin da "Xwedyo!" yan "Xwedwo!" raste?

Gengeya me d berdewam be.....




395
YEN ZGR POLTKA

Yazarn Tm Yazlar: